सायबर क्राइम एक आव्‍हान; सावधगिरी हाच उपाय

गुरुदास नाटेकर
गुरुवार, 6 फेब्रुवारी 2020

सामान्यतः सायबर गुन्ह्यांतर्गत वेगवेगळे गुन्ह्यांचा प्रादुर्भाव येतो ज्यामध्ये फिशिंग, क्रेडिट कार्ड घोटाळे, बँक दरोडा, अवैध डाउनलोडिंग, औद्योगिक हेरगिरी, बाल अश्‍लिलता, घोटाळे, सायबर दहशतवाद, व्हायरसची निर्मिती आणि वितरण, स्पॅम इत्यादी गुन्ह्यांचा समावेश आहे.

माहिती तंत्रज्ञान :तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे माणूस त्याच्या सर्व गरजा पूर्ण करण्यासाठी इंटरनेटवर अवलंबून आहे. एका जागी बसून इंटरनेटद्वारे माणसाला प्रत्येक गोष्टीत सहज प्रवेश दिला आहे. सोशल नेटवर्किंग, ऑनलाईन शॉपिंग, डेटा साठवणे, गेमिंग, ऑनलाइन अभ्यास, ऑनलाइन नोकरी, माणूस विचार करू शकणारी प्रत्येक गोष्ट इंटरनेटच्या माध्यमातून करता येते. इंटरनेट जवळजवळ प्रत्येक क्षेत्रात वापरली जाते. इंटरनेटच्या विकासासह आणि त्याच्या संबंधित फायद्यांमुळे सायबर गुन्ह्यांची संकल्पना देखील विकसित झाली. सायबर गुन्हे वेगवेगळ्या स्वरूपात केले जातात. काही वर्षांपूर्वी, इंटरनेटद्वारे केल्या जाणाऱ्या गुन्ह्यांविषयी जागरूकतेचा अभाव होता. सायबर गुन्ह्यांच्या बाबतीतही भारत इतर देशांपेक्षा मागे नाही जिथे सायबर गुन्ह्यांच्या घटनांचे प्रमाणही दिवसेंदिवस वाढत आहे.

सायबर क्राइम म्हणजे सायबर स्पेसमध्ये होणारी कोणतीही गुन्हेगारी कृती. सायबर गुन्ह्यांत संगणकाचा वापर एक साधन किंवा लक्ष किंवा दोन्ही म्हणून वापरून बेकायदेशीर कृत्य केले जाऊ शकते. सायबर क्राइममधला सर्वात प्राचीन आणि सर्वात सामान्य प्रकारांपैकी एक म्हणजे हॅकिंग. याची सुरवात साधारणपणे १९६०च्या दशकात झाली. यामध्ये ओळख आणि महत्त्वपूर्ण माहिती चोरणे, गोपनीयतेचे उल्लंघन करणे आणि फसवणूक करणे यांचा समावेश आहे.
सायबर गुन्ह्यांचे दोन प्रकारे वर्गीकरण केले जाऊ शकते.
१. ज्या गुन्ह्यांमध्ये संगणक लक्ष्य आहे. अशा गुन्ह्यांची उदाहरणे हॅकिंग, व्हायरस अटॅक, डॉस अटॅक इत्यादी
२. ज्या गुन्ह्यांमध्ये संगणक एक शस्त्र म्हणून वापरले जाते. या प्रकारच्या गुन्ह्यांमध्ये सायबर दहशतवाद, आयपीआरचे उल्लंघन, क्रेडिट कार्डची फसवणूक, ईएफटीची फसवणूक, अश्‍लिल साहित्य इत्यादींचा समावेश आहे.

सायबर गुन्ह्यांचे महत्वपूर्ण प्रकार
१. फसवणूक : सायबर क्राइमचे वर्णन करण्यासाठी वापरली जाणारी एक सामान्य संज्ञा आहे, ज्याद्वारे एखाद्या व्यक्तीला फसवून महत्त्वपूर्ण डेटा किंवा माहिती मिळविण्याचा प्रयत्‍न केला जातो. बेकायदेशीर किंवा अन्यायकारक फायदा मिळवण्यासाठी कोणतीही माहिती बदलून, नष्ट करून, चोरी करून फसवणूक केली जाऊ शकते.
२. हॅकिंग : हॅकिंगमध्ये सिस्टम, नेटवर्क किंवा वेबसाइटमध्ये काही कार्यप्रणालींवर आंशिक किंवा पूर्ण नियंत्रण संपादन होते. यामध्ये महत्त्‍वाच्या डेटा आणि माहितीमध्ये बेकायदेशीर प्रवेश करणे, गोपनीयतेचा भंग करणे या गोष्टींचा प्रादुर्भाव आहे. बरेचसे ‘हॅकर्स’ कॉर्पोरेट आणि सरकारी खात्यावर हल्ला करतात.
३. स्पॅमिंग : स्पॅमिंगमध्ये इलेक्ट्रॉनिक मेसेजिंग सिस्टमचा वापर केला जातो, सामान्यतः संदेश पाठविण्यातील ईमेलचा वापर केला जातो. ज्यामध्ये मालवेयर, वेबसाइटचे बनावट दुवे करणारे संदेश जोडलेले असतात. ईमेल स्पॅमिंग खूप लोकप्रिय आहे. अपरिचित संस्था, कंपन्याकडील नको असलेले घाऊक संदेश मोठ्या संख्येने वापरकर्त्यांना पाठवले जातात. ज्याद्वारे वापरकर्त्यांना फसविण्यासाठी सौदे, प्रोमो आणि इतर आकर्षक घटक देऊ केले जातात.
४. ओळख चोरी : ओळख चोरी हा फसवणूकीचा एक विशिष्ट प्रकार आहे ज्यात सायबर गुन्हेगार वैयक्तिक डेटा, ज्यात संकेतशब्द, बँक खात्याविषयी डेटा, क्रेडिट कार्ड, डेबिट कार्ड, सामाजिक सुरक्षा आणि इतर संवेदनशील माहिती चोरतात. ओळख चोरीच्या माध्यमातून गुन्हेगार पैसे चोरू शकतात. यू.एस. ब्युरो ऑफ जस्टिस स्टॅटिस्टिक्सच्‍या (बी.जे.एस.) मते, १.१ दशलक्षाहूनही अधिक अमेरिकन ओळख चोरीने बळी पडले आहेत.
५. बाल अश्‍लिलता : इंटरनेटमुळे अश्‍लिल सामग्रीचा वावर आता खूप मोठ्या प्रमाणात होत आहे. बहुतेक देशांमध्ये बाल पोर्नोग्राफीवर दंड करणारे कायदे आहेत. मुळात, या सायबर क्राइममध्ये पॉर्न इंडस्ट्रीतील मुलांचे शोषण होते. बाल पोर्नोग्राफी हा वर्षाकाठी ३ अब्ज डॉलर्सचा उद्योग आहे. दुर्दैवाने, १०,००० पेक्षा जास्त संकेत स्थळे बाल पोर्नमध्ये प्रवेश प्रदान करतात.
६. सायबर स्टॉकिंग : सायबर स्टॉकिंगमध्ये एखाद्या व्यक्तीच्या नकळत इंटरनेटवर त्याचा पाठलाग करणे होय. स्टॉकर हा पीडितेचे दिनक्रमाचा इंटरनेटवर पाठलाग करतो. सायबर स्टॉकिंगचे सर्वाधिक बळी महिला आणि मुले ठरतात ज्यांचा पुरुष व पेडोफिल्स पाठलाग करतात.
७. सायबर बदनामी : जेव्हा एखादी व्यक्ती एखाद्या समाज माध्यमावर जसे की (फेसबुक/ व्हाट्सअॅप/ इंस्टाग्राम ) एखाद्याबद्दल बदनामीकारक/खोटी माहिती प्रकाशित करते किंवा त्या व्यक्तीच्या सर्व मित्रांना बदनामीकारक माहिती असलेली ई-मेल पाठवते तेव्हा त्याला सायबर बदनामी असे म्हणतात. यामध्ये दोषींवर भारतीय कायद्यांतर्गत गुन्हा दाखल होऊन कडक शिक्षा होऊ शकते.
-डॉ. गुरुदास भालचंद्र नाटेकर, गणेशपुरी, म्हापसा. भ्रमणध्‍वनी क्र. ९८२२१०१३५७
( लेखक भालचंद्र टेक्नोलॉजी या संगणक शिक्षण क्षेत्रातील अग्रगण्य संस्थेचे संस्थापक आहेत)

सायबर गुन्‍हेगारीची व्‍याप्‍ती वाढतेय
आइडेंटिटी थेफ्ट रिसोर्स सेंटरच्या मते २०१५ मध्ये ७८० डेटा सुरक्षा भंगातून १७० दशलक्षांपेक्षा जास्त वैयक्तिक रेकॉर्ड उघडकीस आले. सायबर क्राईमची जागतिक किंमत २०२१ पर्यंत ६ ट्रिलियन डॉलर होण्याची शक्यता आहे. ३० ते ४०% व्यवसाय सायबर क्राईममुळे प्रभावित झाले आहेत. २०१७ ते २०२१ पर्यंत व्यवसायांमध्ये सायबर सुरक्षेकरीता १ ट्रिलियन डॉलर्सपेक्षा अधिक खर्च अपेक्षित आहे.

नॅशनल क्राइम रेकॉर्ड ब्युरोच्या (एनसीआरबी २०११) अहवालात प्रकाशित झालेल्या माहितीनुसार २०११ मध्ये आयटी कायद्यांतर्गत सायबर गुन्ह्यांच्या घटनांमध्ये २०१० च्या तुलनेत ८५. ४ टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. महाराष्ट्र सायबर गुन्हेगारीचे केंद्र म्हणून उदयास आले आहे. संगणकाद्वारे हॅकिंग आणि अश्लील प्रकाशन ही सायबर गुन्ह्यांसाठी आयटी कायद्यांतर्गत मुख्य प्रकरणे होती. सायबर गुन्ह्यांसाठी अटक केलेले जास्तीत जास्त गुन्हेगार १८ ते ३० वयोगटातील होते. २०१० साली १८ ते ३० वयोगटातील ५६३ लोकांना अटक करण्यात आली होती असून २०११ मध्ये ती वाढून ८८३ झाली आहे.

जगातील प्रत्येक देशात सायबर क्राईम कारवायांविरूद्ध वेगवेगळे कायदे आणि नियम आहेत. अमेरिकेत, त्यांच्याकडे ठोस सायबर क्राइम कायदे आहेत ज्यात ओळख चोरी, हॅकिंग, संगणकात घुसखोरी आणि लैंगिक अश्लीलता प्रतिबंधित आहे. भारतात सुद्धा विविध सायबर कायदे आहेत.
सायबर गुन्हे हे नवीन गुन्हेगारीचा वर्ग आहे जो आजकाल इंटरनेटच्या व्यापक वापरामुळे दिवसेंदिवस वाढत आहेत. इंटरनेटशी संबंधित गुन्ह्यांचा मुकाबला करण्यासाठी आयटीच्या व्यावसायिक वापरासाठी सक्षम वातावरण निर्माण करण्यासाठी मुख्य उद्दीष्टाने माहिती तंत्रज्ञान कायदा २००० लागू करण्यात आला. आयटी अ‍ॅक्टमध्ये दंडनीय ठरणाऱ्या कृतींचा उल्लेख केला आहे. भारतीय दंड संहिता, १८६० मध्येसुद्धा त्याच्या कार्यक्षेत्रात येणाऱ्या सायबर गुन्ह्यांत बदल करण्यात आला आहे.

आयटी कायदा आणि आयपीसी अंतर्गत शिक्षेस पात्र ठरलेल्या इंटरनेटशी संबंधित विविध गुन्ह्यांची नोंद खाली दिली आहे.
१. आयटी कायद्यांतर्गत सायबर गुन्हे
अ. संगणक स्रोताच्या कागदपत्रांबरोबर छेडछाड - कलम ६५
ब. संगणक प्रणालीद्वारे हॅकिंग, डेटा बदल- कलम ६६
क. अश्‍लिल माहिती प्रकाशित करणे - कलम ६७
ड. संरक्षित सिस्टममध्ये अनधिकृत प्रवेश- कलम ७०
इ. गोपनीयता आणि गोपनीयतेचा भंग- कलम ७२
ई. चुकीची डिजिटल स्वाक्षरी प्रमाणपत्रे प्रकाशित करणे- कलम ७३

२. आयपीसी व विशेष कायद्यांतर्गत सायबर गुन्हे
अ. ईमेलद्वारे धोकादायक संदेश पाठविणे - कलम ५०३ आयपीसी
ब. ईमेलद्वारे बदनामीकारक संदेश पाठविणे - कलम ४९९ आयपीसी
क. इलेक्ट्रॉनिक नोंदी खोटी करणे/ईमेल स्पूफिंग- कलम ४६३ आयपीसी
ड. बोगस वेबसाइट्स, सायबर फसवणूक - कलम ४२० आयपीसी
इ. वेब-जॅकिंग - कलम ३८३ आयपीसी
ई. ई-मेल गैरवर्तन - कलम ५०० आयपीसी

सायबर गुन्हेगारीबाबतची तक्रार सायबर क्राइम सेलच्या प्रभारीकडे केली जाऊ शकते जी जवळजवळ प्रत्येक शहरात असतात. एका वृत्तपत्रात प्रकाशित झालेल्या बातमीनुसार गोवा पोलिसांच्या सायबर क्राइम सेलने ९१% प्रकरणांमध्ये क्लोजर रिपोर्ट दाखल केल्याचा दावा आहे. दुर्दैवाने, सेलमध्ये नोंदवलेल्या ६०% प्रकरणे पुराव्यांअभावी बंद करण्यात आल्याची माहिती आहे. राज्यात दाखल झालेल्या ८७ सायबर गुन्ह्यांपैकी ७८ गुन्ह्यांचा तपास पूर्ण झाला. या ७८ तपास पूर्ण झालेल्या गुन्ह्यांपैकी २६ गुन्ह्यामध्ये सायबर क्रायम सेलने आरोपपत्र दाखल केले आहे आणि उर्वरित गुन्ह्यांमध्ये बंद अहवाल सादर केला आहे.
२०१४ मध्ये ९ तक्रारी सायबर क्रायम सेलकडे आल्या होत्या, ज्यामध्ये २०१५ मध्ये वाढ होऊन ११, २०१६ मध्ये २२, २०१७ मध्ये ११ झाल्या. २०१८ साली सायबर क्रायम सेलकडे २७ तक्रारी दाखल झाल्या होत्या. पोलिसांच्या मते पायाभूत चौकशी करण्यासाठी सुविधांच्या अभावामुळे सायबर क्राइम तक्रारींचे निराकरण न होण्यास मुख्य कारण आहे.

आजच्या या सायबरच्या जगात नेहमीच नवीन आणि अनपेक्षित आव्हानांना तोंड देण्यासाठी तत्पर असले पाहिजे, ज्याद्वारे आपण सायबर गुन्हेगारी आणि सायबर दहशतवादचा सामना करू शकू आणि हे नागरिक आणि सरकार यांच्या संयुक्त भागीदारीतून होऊ शकते. ज्याद्वारे सायबर विश्वामध्ये आपण गोव्यात सुरक्षित, विश्वासार्ह निर्माण करू शकू.
-डॉ. गुरुदास भालचंद्र नाटेकर, गणेशपुरी, म्हापसा. भ्रमणध्‍वनी क्र. ९८२२१०१३५७
( लेखक भालचंद्र टेक्नोलॉजी या संगणक शिक्षण क्षेत्रातील अग्रगण्य संस्थेचे संस्थापक आहेत)

 

संबंधित बातम्या