ऑनलाईन शिक्षणात नेमकेपणा येणार!

sanjay ghugretkar
रविवार, 19 जुलै 2020

योग्य मार्गदर्शक सूचना नसल्याने मनमानी पद्धतीने ऑनलाईनची सक्ती केल्यामुळे विद्यार्थी, पालक गोंधळले. आता केंद्राच्या ‘प्रज्ञाता’च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार योग्य प्रकारे तणाव विरहीत शिक्षण दिले जाऊ शकते. शिक्षणाची गंगा ऑनलाईन पद्धतीने सर्वांपर्यंत पोचेल. परंतु त्यासाठी विद्यार्थ्यांकडे मोबाईल हवा, तेथे इंटरनेट सुविधा हवी. त्यासाठी विद्यमान सरकारने त्वरित प्रयत्न करण्याची गरज आहे. तरच या मार्गदर्शक तत्त्वाचा उपयोग होईल, अन्यतः काहीही उपयोग होणार नाही.
---------

भाष्य ः संजय घुग्रेटकर
योग्य मार्गदर्शक सूचना नसल्याने मनमानी पद्धतीने ऑनलाईनची सक्ती केल्यामुळे विद्यार्थी, पालक गोंधळले. आता केंद्राच्या ‘प्रज्ञाता’च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार योग्य प्रकारे तणाव विरहीत शिक्षण दिले जाऊ शकते. शिक्षणाची गंगा ऑनलाईन पद्धतीने सर्वांपर्यंत पोचेल. परंतु त्यासाठी विद्यार्थ्यांकडे मोबाईल हवा, तेथे इंटरनेट सुविधा हवी. त्यासाठी विद्यमान सरकारने त्वरित प्रयत्न करण्याची गरज आहे. तरच या मार्गदर्शक तत्त्वाचा उपयोग होईल, अन्यतः काहीही उपयोग होणार नाही.
---------

‘कोरोना’चा प्रादुर्भाव विद्यार्थ्यांना होऊ नये, यासाठी शाळा आणि इतर शैक्षणिक संस्था मार्च महिन्यापासून बंद ठेवण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. विद्यार्थ्यांनी परीक्षा न देता, शिक्षकांनी परीक्षा न घेताच विद्यार्थी पास झाले, सुटी संपली आणि नवे शैक्षणिक वर्ष विद्यार्थ्याविनाच सुरू झाले. ऑनलाईन शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण देण्यात आले आणि ऑनलाईनची सक्ती सुरू झाली. कोणाकडे मोबाईल आहे? इंटरनेट आहे? हे विचारात न घेतल्याने ऑनलाईनचे कधी ऑफलाईन झाले ते कळलेच नाही. मुख्यमंत्र्यांनीही थोडे उशिराच ऑनलाईनची सक्ती नसल्याचे जाहीर केले. त्यानंतर शिक्षकांनी शाळेत हजेरी लावण्याचा फतवा काढला आणि विद्यार्थ्याविना शाळा सुरू झाल्या. पण अशा गोंधळात ऑनलाईची गाडी मात्र घसरलीच!
या शैक्षणिक वर्षात मुलांचे शैक्षणिक नुकसान होऊ नये, यासाठी सरकार ऑनलाईन शिक्षण पध्दतीचा अवलंब करणार होते. सध्याच्या तंत्रज्ञानाच्या युगात व कोरोना संकटाशी लढण्यासाठी घेतलेला हा ऑनलाईन शिक्षण पद्धतीचा उपक्रम अतिशय स्तुत्य आणि कौतुकास पात्र होता. सद्य स्थितीचा विचार करता टाळेबंदीमुळे गरिबांच्या हाताला काम नाही. आर्थिक चक्र पूर्णपणे थांबलेले आहे. त्यामुळे अनेक कुटुंबे वीज बील, पाणी बील भरू न शकल्याने त्यांचा वीजपुरवठा खंडित होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. ग्रामीण, दुर्गम भाग शासनाच्या प्राधान्यक्रमात नसल्याने राज्यातील हजारो गाव-पाड्यात आजही मोबाईलचे नेटवर्क, इंटरनेटची सुविधा नाही. अशा स्थितीत ग्रामीण व दुर्गम भागातील गरीब विद्यार्थ्यांकडे लॅपटॉप, टॅब किंवा अँड्रॉइड फोन या सारखी आधुनिक साधने कुठून येणार? असा सवाल अनेकांनी उपस्थित केला आहे. ऑनलाईन शिक्षणप्रणाली हा तंत्रज्ञानाचा एक भाग आहे. नेटवर्क आणि इंटरनेटशी संबंधित आहे. ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील सद्यस्थिती अभ्यासणे आवश्यक आहे. या सर्व घटकांकडे लक्ष न देता शिक्षण खात्यातर्फे फतवेच काढण्यात आले. पण ऑनलाईन पद्धतीने कोणत्या वर्गाला किती शिक्षण द्यावे, कसे द्यावे, याबद्दल मात्र नेमकेपणाने मार्गदर्शन केले नाही. त्यामुळे श्रीमंत पालकांच्या शाळा आणि शहरी भागातील विद्यार्थी सोडले तर इतरांपर्यत हे शिक्षण पोचलेच नाही. प्रचंड ताण, तणाव निर्माण करणारे ऑनलाईन शिक्षण कुठेही ताळतंत्र न ठेवता काहींनी सुरू केले. काही ठिकाणी तर दुसरी, तिसरीच्या मुलांनासुद्धा न पेलणारा अभ्यासक्रम, वॉटस्ॲपद्वारे पाठविण्यात आला. ते करून घेण्यात पालकांचा रक्तदाब व इतर दाबही वाढले. अशा या गोंधळात एक चांगली गोष्टी घडली, ती म्हणजे केंद्रीय मनुष्यबळ विकास मंत्रालयाने ४१ पानांचे मार्गदर्शन तत्त्वाची पुस्तिकाच प्रसिद्ध केली. या पुस्तिकेत ऑनलाईन शिक्षणाबद्दल आवश्यक ते खबरदारी घेऊन मुलावर कोणत्याही प्रकारचा ताण येणार नाही, याची काळजी घेण्यात आली आहे.
केंद्रीय मनुष्यबळ विकास मंत्री रमेश पोखरियाल ‘निशंक’ यांनी चार दिवसांपूर्वीच ऑनलाईन माध्यमातून डिजिटल शिक्षण या विषयावरील प्रज्ञाता (PRAGYATA) मार्गदर्शक तत्त्वे जाहीर केली. त्यावेळी त्यांनी सांगितले की, कोविड - १९ साथीच्या आजारामुळे देशभरातील सर्व शाळा बंद ठेवाव्या लागल्या आहेत आणि शाळांमध्ये प्रवेश घेतलेल्या २४० दशलक्ष मुलांच्या अभ्यासावर याचा परिणाम झाला आहे. शाळा बंद ठेवण्याच्या मुदतीमध्ये सारखी वाढ होत असल्यामुळे शिक्षणाचे नुकसान होऊ शकते. साथीच्या आजाराचे परिणाम कमी करण्यासाठी शाळांना केवळ आतापर्यंत ज्या पद्धतीने अध्यापन व शिक्षण देत होत्या ती पद्धत बदलण्याची तसेच नवीन कल्पना लागू करण्याची आवश्यकता नसून घरी आणि शाळेतील शिक्षणामध्ये योग्य समतोल व समन्वय साधून दर्जेदार शिक्षण देण्यासाठी योग्य पद्धत अवलंबण्याची गरज आहे. टाळेबंदीमुळे सध्या घरी असणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी ऑनलाईन/ मिश्रित/ डिजिटल शिक्षणावर लक्ष केंद्रित करून त्यांच्या अभ्यासक्रमाच्या दृष्टिकोनातून प्रज्ञाता (PRAGYATA) मार्गदर्शक तत्त्वे विकसित केली आहेत. ते म्हणाले की डिजिटल /ऑनलाईन शिक्षणावरील ही मार्गदर्शक तत्त्वे शिक्षणाची गुणवत्ता वाढविण्यासाठी ऑनलाईन शिक्षण अधिक विकसित करण्यासाठी पथदर्शक म्हणून काम करतील. ही मार्गदर्शक तत्त्वे, शालेय प्रमुख, शिक्षक, पालक, शिक्षकांचे प्रशिक्षक आणि विद्यार्थ्यांसह विविध भागधारकांसाठी उपयुक्त आणि प्रासंगिक असल्याचे मंत्र्यांनी अधोरेखित केले. डिजिटल उपकरणे उपलब्ध असणारे शिकाऊ आणि मर्यादित किंवा नगण्य स्वरुपात डिजिटल उपकरणे उपलब्ध असणारे शिकाऊ दोघांनीही एनसीईआरटीच्या पर्यायी शैक्षणिक वेळापत्रकाचा वापर करावा यावर मंत्र्यांनी जोर दिला आहे. त्यांच्या मते आणि त्यांनी सादर केलेल्या प्रज्ञाता मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार योग्य प्रकारे ताणरहीत शिक्षण दिले जाऊ शकते. शिक्षणाची गंगा ऑनलाईनपद्धतीने सर्वापर्यंत पोचेल. त्यासाठी विद्यार्थ्याकडे मोबाईल हवा, तेथे इंटरनेट सुविधा हवी. त्यासाठी मात्र विद्यमान सरकारने त्वरित प्रयत्न करण्याची गरज आहे. तरच या मार्गदर्शक तत्त्वांचा उपयोग होईल, अन्यतः काहीही उपयोग होणार नाही.
प्रज्ञाता (PRAGYATA) मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये ऑनलाईन / डिजिटल पद्धतीने शिकण्याच्या आठ टप्प्यांचा समावेश आहे. योजना आखा, आढावा घ्यावा, व्यवस्था करा, मार्गदर्शक, चर्चा, अभ्यास करा, काम नेमून द्या, त्याचा मागोवा घ्या, योग्य असेल तर कौतुक करा. हे सर्व टप्पे उदाहरणांसह डिजिटल शिक्षणाचे नियोजन आणि अंमलबजावणी बाबत मार्गदर्शन करतात. मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये प्रशासक, शाळा प्रमुख, शिक्षक, पालक आणि विद्यार्थ्यांसाठी सूचना देण्यात आल्या आहेत. १. मुल्यांकन आवश्यक आहे. २.ऑनलाईन आणि डिजिटल शिक्षणाची योजना आखताना वर्गनिहाय, स्क्रीन वेळ, सर्वसमावेशकता, ऑनलाईन आणि ऑफलाईन उपक्रमांचे संतुलित नियोजन आदी बाबींची काळजी घेणे ३. संसाधने कालावधी, वर्गाद्वारे वितरण इत्यादींसह हस्तक्षेपाचे प्रकार ४.डिजिटल शिक्षणादरम्यान शारीरिक, मानसिक आरोग्य आणि कल्याण सायबर सुरक्षा आणि नैतिक पद्धती, ज्यात सावधगिरी बाळगणे आणि सायबर सुरक्षा राखण्यासाठीच्या उपायांचा समावेश ५. विविध उपक्रमांमध्ये सहकार्य आणि एककेंद्राभिमुखता. ६. शिफारस केलेला स्क्रीन वेळ हे घटक महत्त्वाचे आहेत.
प्रज्ञातामधील मार्गदर्शक तत्त्वे पालकांना घरी मुलांसाठी सायबर सुरक्षा उपायांसह शारीरिक, मानसिक आरोग्य आणि कल्याणची आवश्यकता समजण्यास मदत करतात. डिजिटल उपकरणांच्या दीर्घकाळ वापरामुळे मुलांना जास्त प्रमाणात ताण किंवा मानसिक थकवा येऊ नये किंवा ते नकारात्मकतेने ग्रस्त होऊ नयेत (बसण्याची योग्य पद्धत बिघडणे, नेत्र दोष, आणि इतर शारीरिक समस्या) यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे शारीरिक आरोग्य आणि मानसिक आरोग्या साठीच्या उपायांवर जोर देतात. या व्यतिरिक्त यात कर्मचाऱ्यांच्या परिस्थितीत आणि सायबर सुरक्षेसंबंधी काय करावे आणि काय करू नये, याची देखील एक सूची आहे. तसेच कार्याभ्यासासंबंधीही सूची देखील प्रदान करण्यात आली आहे.
कोरोनाचा भयावह काळ कधी संपेल ते सांगणे कोणाही ज्योतिषाला शक्य नाही, हा काळ वाढणारच आहे. त्यामुळे शिक्षण ही अविरत चालणारी प्रक्रिया आहे, ती बंद होता कामा नये. ती खंडित न होण्यासाठी केंद्रीय मनुष्यबळ विकास मंत्रालयाच्या योग्य तत्त्वे, शिफारशीनुसार शिक्षण देण्यासाठी राज्य सरकारने इंटरनेटसुविधा, मोबाईल किंवा अन्य साधनांची सोय करणे गरजेचे आहे. तसेच अनावश्यक चर्चा, सर्व्हे करण्यात वेळ घालविण्यापेक्षा गावोगावी विद्यार्थी व शिक्षकांसाठी दूरदर्शन, केबलवरील स्थानिक वाहिन्या, रेडिओ, ॲपच्या माध्यमातून ऑनलाईन शिक्षण पद्धतीचा श्रीगणेशा करावा. गोव्यासारख्या छोट्या राज्यात हे करणे कठीण नाही.

‘प्रज्ञाता’तील मार्गदर्शक शिफारसी
इयत्ता शिफारस
पूर्व प्राथमिक ः पालकांशी संवाद साधण्यासाठी आणि त्यांचे मार्गदर्शन करण्यासाठी निश्चित केलेल्या दिवशी, 30 मिनिटांपेक्षा जास्त नाही.
इयत्ता पहिली ते बारावी ः http://endert.nic.in/aac.html येथे एनसीईआरटी च्या पर्यायी शैक्षणिक वेळापत्रकाचा अवलंब / अनुकूलन करण्याची शिफारस केली आहे.
इयत्ता पहिली ते आठवी ः राज्ये / केंद्र शासित प्रदेशांद्वारे प्राथमिक वर्गांसाठी ज्या दिवशी ऑनलाइन वर्ग घेण्याचे ठरवले आहे, त्या दिवशी 30-45 मिनिटांच्या दोनपेक्षा जास्त सत्रांसाठी ऑनलाईन समकालीन अभ्यास केला जाऊ शकत नाही.
इयत्ता नववी ते बारावी ः राज्ये / केंद्रशासित प्रदेशांनी निश्चित केलेल्या दिवशी 30-45 मिनिटांच्या चारपेक्षा जास्त सत्रांसाठी ऑनलाईन समकालीन अभ्यास केला जाऊ शकत नाही.
या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये शाळा प्रमुख आणि शिक्षकांसाठी सायबर सुरक्षा आणि गोपनीयता उपाय सुनिश्चित करताना डिजिटल शिक्षणाची अंमलबजावणी करण्याची आवश्यकता, नियोजन आणि उचलल्या जाणाऱ्या पावलांची रूपरेषा देण्यात आली आहे. विशेष आवश्यकता असलेल्या विद्यार्थ्यांना प्रदान करण्यात आलेल्या समर्थनाची रूपरेषा देखील दिली आहे. विद्यार्थ्यांच्या पातळीनुसार स्क्रीन वेळेचा आवश्यक स्तर ठेवून संतुलित ऑनलाईन आणि ऑफलाइन उपक्रम प्रदान करण्यावर भर देण्यात आला आहे.

संबंधित बातम्या